Alfabe nedir?

Alfabe, insanların kendilerini ifade etmek için kullandıkları bir görsel yazı sistemidir. Tarih boyunca insanlar, farklı türde alfabeler geliştirmişlerdir. İlk alfabeler, tahminen MÖ 3.yüzyılda Mezopotamya ve Eski Mısır’da ortaya çıkmıştır. Bu ilk alfabeler, çivi yazısı olarak adlandırılan bir yazı sistemini kullanıyordu. Bu yazı sistemi, çeşitli kelimeleri temsil eden çizimlerden oluşuyordu.

Alfabe kelimesi nereden geliyor?

AlfaBe’nin tarihi konusu önce Alfabe kelimesinin kökenini anlatarak başlamak istedik. Yunanca “alpha” ve “beta” kelimelerinden gelmektedir ve “harflerin sırası” anlamına gelmektedir. Yalnız bu alfabe kelimesi, bugün bildiğimiz anlamda alfabe sistemini ifade etmez. Özellikle Mezopotamya bölgesinde bulunan tabletlerden anlaşıldığına göre, ilk alfabenin oluşumuna MÖ 1700 yılları civarında başlandığı düşünülmektedir. Bu tarihten önce de insanlar birçok farklı yazı sistemi kullanmışlardır. Ancak bu sistemlerin hepsi çok karmaşık ve anlaşılması zor olabilmektedir. AlfaBe’nin tarihi makalemiz başlasın.

İlk Alfabe

AlfaBe’nin tarihi ile ilgili bundan mutlaka bahsedilmeli. İlk alfabe hakkında ise insanların yazılı dilini ifade etmek için kullandıkları ilk karakterler seti olarak tanımlanabilir. Bu karakterler seti, insanların sözlü dilini yazıya dökerek iletişim kurmasını ve bilgi aktarımını sağlar. Örnek vermek gerekirse, Hititlerin kullandığı Kültepe tabletlerinde bulunan yazılar, insanların ilk alfabesini oluşturan karakterleri göstermektedir. Bu alfabe, MÖ 2000 yıllarına dayanmaktadır ve bugün hala bilim insanları tarafından araştırılmaktadır. Belki ileride yeni keşifler tarihi daha geriye almamıza neden olacaktır.

• MÖ 1500’lerde İbranice için geliştirilen İbrani alfabesi.
• MÖ 800’lerde Yunanca için geliştirilen Yunan alfabesi.
• MÖ 7.yüzyılda Farsça için geliştirilen Farsça alfabesi gibi alfabeler tarihe ışık tutmamıza yardımcı olanlarıdır.

Hiç şüphe yok ki, kâğıda veya başka herhangi bir ortama yazmak, bugün dijital bile olsa, bize kendiliğinden ve açık bir jest gibi görünüyor. Ancak zamanın şafağında iletişim kesinlikle yazılı olarak gerçekleşmedi. Mesajlar sadece sözlü olarak iletildi.
Grafik bir bakış açısından, yazı, sesbirimlere veya kelimelerin tamamına hayat veren bir dizi işaret aracılığıyla ifade edilir. Bu nedenle, dilsel kodlar logografik (örn. Çince, Japonca) ve fonografik (örn. Latin alfabesi) olarak bölünebilir. Bunlar da sırasıyla hecelere göre doğrusal ve segmentlere göre doğrusal olarak gruplandırılabilir. Bizim alfabemiz, Latin alfabesi, ikinci kategoriye aittir ve eksiksiz bir ünlüler ve ünsüzler sistemidir.
Bugüne kadar Latin alfabesi 26 harften oluşuyor; başlangıçta sadece 20’ydi. Başlangıçta, yalnızca o sırada kullanılan sesleri yeniden üretmeye hizmet edenler. Örneğin Y ve Z, Yunan kültürünün İmparatorluk üzerindeki en büyük etkisi ile Cumhuriyet çağında gerekli hale geldi. Öte yandan W ve J, özellikle Anglo-Sakson olanlar olmak üzere yabancı kelimeleri kopyalamak için kullanılan orta çağ aşılarıdır. Son olarak, U ve V bir Rönesans kökenlidir.

Eski Mısırdan Fenikelilere

Birçok alfabe, eski Mısır ve Fenikelilerin kültürlerinden köklerini alan çeşitli alfabeleri içerir. Mısır hiyeroglifleri hem logografik hem de fonetik özellikler taşıyan oldukça karmaşık bir yazı sisteminin bir parçasıydı. Her sembol, bir harfi, heceyi veya hatta bir kelimeyi temsil edebiliyordu.

Mısır hiyerogliflerinin yeniden üretilmesi zorluğu göz önüne alındığında, MÖ üçüncü binyılda basitleştirilmiş, tamamen fonetik bir sistem olan Proto-Sinaitic alfabe ortaya çıktı. Fenikeliler, bu sembolleri daha da basitleştirdi ve onları Sami dillerinin sesleriyle ilişkilendirdi. Bu yazı sistemleri önce Fenike’den türedi. Daha sonra Yunanca, Latin, İbranice ve Arapça gibi birçok dilde kullanıldı.

Yunanlılar, MÖ dokuzuncu yüzyılda Fenike alfabesinin ünsüzlerini benimsediler. Yunan dilindeki ses birimlerine karşılık gelmeyen sembolleri yeniden işlediler. Dolayısıyla, günlük olarak kullandığımız alfabe aslen Latince kökenlidir, ancak Yunanca ve Etrüskçe gibi dillerden geçmiştir.

Fenikeliler, sadece alfabenin temellerini atmamıştır; aynı zamanda Futhark gibi eski alfabelerin de kökenlerine ışık tutmuşlardır. Futhark, İskandinavya’da ve Orta Avrupa’da yayılan ve kuzey İtalya’ya kadar ulaşan eski bir alfabe örneğidir. Bizim alfabeyle benzerlikler taşır.

Yunancadan Latinceye

Latin alfabesinin harfleri Yunancadan ödünç alınmış olabilir. Ancak uzmanlar, dolaylı olarak, bu alfabenin kökenlerini Etrüskler olarak bilinen eski İtalyan halkına dayandırmaktadır. Örneğin, Veii adlı bir Etrüsk şehrinin yakınlarında bulunan bir çömlek üzerinde Etrüsk alfabesi yazılıydı. Bu, kazılar sırasında Roma’nın kökenini hatırlatan işaretlerle doluydu.

MÖ 7. yüzyılda, bu alfabenin kullanımı sadece Latince ile sınırlı kalmadı. Aynı zamanda Umbrian, Sabellic ve Oscan gibi Hint-Avrupa dillerinin çeşitli türleri için de yaygınlaştı.

Yunanlılar, yazı sistemlerini Proto-Kenan alfabesi olarak bilinen bir Sami alfabesine dayandırdılar. Bu sistem MÖ 2. binyıla kadar uzanıyor olabilir. Yunanlar, bu alfabeyi Etrüskler gibi İtalya’nın eski halklarına aktardılar ve sonunda MÖ 600 civarında, Yunan alfabesi Romalılar için kullanılan alfabeye dönüştü.

Latin Alfabesi Oluşturma—C’den G’ye

AlfaBe’nin tarihi konusundan bahsederken, Yunan alfabesiyle karşılaştırıldığında Roma alfabesi arasındaki temel farklardan biri, Yunan alfabesinin üçüncü sesinin bir g sesi olmasıdır:

• Yunanca: 1. Harf = Alfa Α, 2. = Beta Β, 3. = Gama Γ…

Latin alfabesinde üçüncü harf C, G ise Latin alfabesinin 6. harfidir.

• Latince: 1. Harf = A, 2. = B, 3. = C, 4. = D, 5. = E, 6. = G

Bu değişim, zaman içinde Latin alfabesinde yapılan değişikliklerden kaynaklanmıştır.

Latin alfabesinin üçüncü harfi, İngilizce‘ deki gibi “C” idi. Bu harf, bazen sert bir “K” gibi veya yumuşak bir “S” gibi telaffuz edilebilirdi. Dilbilimde, bu sert “C” veya “K” sesine genellikle “sessiz velar patlayıcı” denir; bu ses, ağzınızı açık tutarken ve sesin boğazınızın arkasından gelmesiyle oluşur. C’nin yanı sıra, Roma alfabesindeki “K” harfi de genellikle “K” olarak telaffuz edilirdi (yine, sert bir “K” veya sessiz velar patlayıcı olarak). İngilizce’ deki gibi, Latince’ deki “K” harfi de nadiren kullanılırdı. Tipik olarak -belki de her zaman- “A” sesli harfi, İngilizce’ deki “Kalends”te olduğu gibi “K”yi takip ederdi (bu, ayın ilk gününe atıfta bulunan bir terimdir). “C” harfinin kullanımı, “K”den daha az kısıtlıydı; Latince’ de herhangi bir sesli harften önce “C” bulunabilirdi.

Latin alfabesinin aynı üçüncü harfi olan “C”, Romalılara “G” sesi için de hizmet etti; bu, Yunan gamasındaki (Γ veya γ) bir yansımasıydı.

C = K = G

Latince: C harfi = K veya G’nin sesi

Fark göründüğü kadar büyük değildir, çünkü K ve G arasındaki fark, dilbilimsel olarak seslendirme farkı olarak adlandırılan şeydir: G sesi, K’nin sesli (veya “gırtlak”) versiyonudur (bu K, zor olanıdır). C, “kart”taki gibi [yumuşak C, hücredeki c gibi telaffuz edilir, “suh” olarak telaffuz edilir ve burada alakalı değildir]). Her ikisi de velar patlayıcıdır, ancak G seslidir ve K sesli değildir. Bazı dönemlerde, Romalılar bu seslendirmeye dikkat etmemiş görünüyorlar, bu nedenle praenomen Caius, Gaius’un alternatif bir yazılış şeklidir; ikisi de kısaltılmıştır C.

Velar patlayıcılar (C ve G sesleri) ayrılıp farklı harf formları verildiğinde, ikinci C’ye kuyruk verilerek G haline getirilmiş ve Latin alfabesinde Yunan harfi zeta’nın olacağı altıncı sıraya taşınmıştır, Romalılar için verimli bir mektup olsaydı. O değildi.

Z Geri Ekleme

İtalya’nın bazı eski insanları tarafından kullanılan alfabenin erken bir versiyonu, aslında, Yunanca zeta harfini içeriyordu. Zeta, Yunan alfabesinin alfa (Roma A), beta (Roman B), gama (Roman C), delta (Roman D) ve epsilondan (Roman E) sonra altıncı harfidir.

• Yunanca: Alpha Α, Beta Β, Gamma Γ, Delta Δ, Epsilon Ε, Zeta Ζ

Etrüsk İtalya’sında zeta (Ζ veya ζ) kullanıldığı yerde 6. sırasını korumuştur.

Latin alfabesi başlangıçta MÖ birinci yüzyılda 21 harfe sahipti, ancak daha sonra Romalılar Helenleştikçe alfabenin sonuna iki harf eklediler, Yunanca upsilon için bir Y ve Yunan zeta için bir Z. Latincede karşılığı yoktu.

Latince:

• a.) Erken Alfabe: ABCDEFHIKLMNOPQRSTVX
• b.) Daha Sonra Alfabe: ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVX
• c.) Daha Sonra: ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVX YZ

Unutulmuş sayısız dillerin olduğu bir zamanda kaleme aldığımız AlfaBe’nin tarihi isimli makalemiz burada bitiyor. Keyifle okuduğunuzu umuyoruz. 🙂

@tarihlibilim

#eskımısır #tarih #bilim #filoloji #sanskritçe #latince #alfabe #latince #hiyerolif #arkeoloji #science #history #tarihlibilim

The post AlfaBe’nin tarihi appeared first on Tarihli Bilim.

Nicolaus Copernicus, 1473 yılında Polonya’nın Thorn şehrinde önde gelen bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Amcası Hükümet ve Din adamları ile bağlantısı olan biriydi. Kendisini Kilise veya hükümet çevrelerinde bir kariyer bekliyordu. O ise bu konular için kendisini genç buluyor ve tamamen farklı bir hayal kuruyordu.

Ailesinden isteği olan İtalya’ya gitmek ve Bologna Üniversitesinde yüksek öğretim görmekti. Bunu gerçekleştirdi ve üniversiteye giderek Kilise Hukuku ve Tıp alanında eğitim almaya başladı. Eğitimini tamamladıktan sonra ülkesi Polonya’ya dönerek Fromborg kasabasında büyük bir katedrale papaz olarak atanır ve göreve başlar. Orta çağın sonları sayılan bu dönemde yetişkin her erkeğin adeta tutkusu olmaya başlayan, hobi ötesine geçen keşfetme ve bilim merakı, Nikolas’ta da Astronomi merakı şeklinde ortaya çıkacaktı.

Katedral avlusunda küçük bir rasathane bile inşa etmiş bu arzusunun peşinden koşmuştu. Asıl ilgi alanı gözlemler yapmak olmasa da kendisine basit bir soruya cevap bulma görevi vermişti.

Merkezde dünya yerine Güneş olan bir sistem mümkün müydü?

Kopernik ve Güneş Merkezli Sistem

^{“De revolutionibus orbium coelestium}“

O dönemde genellikle güneşin dünyanın etrafında döndüğüne dair yaygın kabul gören Ptolemaik model vardı, Kopernik ise bu görüşe alenen meydan okudu. Düşüncelerini avrupalı gökbilimcilerle paylaştı ve onlarca yıl modeli üzerinde çalıştı.

Kopernik, Heliosentrik bir model öne sürerek güneşin etrafında dönen bir gezegen sistemi teorisini geliştirdi. Bu teori, “De revolutionibus orbium coelestium” (Göksel cisimlerin dönüşleri üzerine) adlı eserinde 1543 yılında yayımlandı.

Kopernik’in modeli, bizim bugün bildiğimiz modern güneş sistemi şemasının ilkel haliydi ve günümüzden çok farklıydı.

Antik astronominin dünya merkezli modeline meydan okuyan bir çalışmaydı. Aslında Güneş’in merkezde olduğu, ancak gezegenlerin yerleri belli olmadığı ve Batlamyus’un Dünya merkezli sisteminden daha basit değil sadece farklıydı.

Güneş merkezli bir sistem öne sürdüğü için dönemin bilimsel ve dini görüşlerine aykırıydı. Buna karşın kimselerle ters düşen bir olay yaşamamış olması ise ilginçtir. Hatta çalışmaları ile ilgili Vatikan’da seminer bile vermiştir. İleride Galileo’nun yaşayacağı şeyler düşünüldüğünde bu hayret verici. Tarihe yön veren bu bilim insanı sizce neden kiliseden tepki görmedi?

Kopernik Neden Tepki Görmedi?

Bu farklılığın önemli bir nedeni, yaşadığı dönemin tüm akademisyenleri gibi Kopernik’in yazılarını Latince yazmasıdır. Latince yazarak dinleyicisini eğitimli ve seçkin kişilerle sınırlamıştır. Bilgili bir kilise politikacısı olan Kopernik, Galileo’nun aksine işleri gürültüsüz yapabilecek siyasi ustalığa sahip birisiydi.

Güneş merkezli modeli anlatan kitabı eline alanlar, matematiksel bir egzersiz gibi konuyu okurlar ve kilise için bir tehdit olarak anlamazlardı. Anlatılanlar sivri ve başkaldırı türünde değil sayılar ve varsayımlar tadındaydı.

Son Yılları

Kopernik, maalesef 1543 yılında hayatını kaybetti. Ölümünden sonra teorisi giderek daha fazla kabul gördü. Galileo Galilei ‘nin gözlemleri, bilimsel gelişmelerle desteklendi.

Ancak, Kopernik’in eserinin tam anlamıyla geniş çapta kabul görmesi, Galileo’nun teleskop kullanarak gökyüzündeki fenomenleri gözlemlemesi ve Kepler‘in gezegen hareketlerini açıklamasıyla mümkün oldu.

Yoğun bir yaşam sürdüren bu kilise adamının hobisi olan astronomi, çok sonraları bilimin kalbinde yer edecek ve kendisinden sonra gelecek daha nice bilim insanına temel oluşturacaktı.

Kopernik, astronomik gözlemlerinin yanı sıra matematik, trigonometri alanında da önemli katkılarda bulunmuştur. Onun çalışmaları, modern astronomiye geçişte kritik bir döneme işaret eder.

Keyifle okuduğunuzu umuyoruz.

https://www.tarihlibilim.com/post/galileo-galilei/

https://www.tarihlibilim.com/post/tycho-brahe/

https://www.tarihlibilim.com/post/johannes-kepler/

The post Kopernik appeared first on Tarihli Bilim.

Bugün Teoloji, Hukuk, Tıp ve Bilim alanındaki birçok terimin kökeni Latince veya Eski Yunancadır. Belki bu yüzdendir ki günümüzde batı dillerinin temelini oluşturan bir dil haline gelmiştir.

Önce isterseniz Latincenin kronolojisine bakalım, az önce de bahsettiğimiz gibi küçük bir köyün yerel dili olmaktan önce Avrupa’da, sonrada dünyada hâkim bir dil haline nasıl geldiğini inceleyelim.

Latince; çıktığı bölge itibariyle konuşulan diğer diller içerisinde Veneto diline akraba bir dildir. Veneto dili erken tarihi konusunda tam bir tarih maalesef bilinmemektedir.

Veneto diline ait günümüze ulaşmış belki de tek eser Lagole di Calazlo’da bulunan 300 adet kitabedir. M.Ö. üçüncü binyıla ait olduğu düşünülen bu eser bugünkü İtalyanların yarımadaya ilk geldikleri tarihe de ışık tutmaktadır. Az önce de söylediğimiz gibi önce Latincenin kronolojisine bakalım.

Latince Kronolojisi;

• M.Ö.240’a kadar Edebiyat Öncesi Latince
• M.Ö.240-100 arasında Eski Latince
• M.Ö.100-M.S.14 arasında Klasik Latince
• M.S.14-M.S.120 arasında Latince Gümüş Çağı
• M.S.120-M.S.200 arasında Arkaik Latince
• M.S.200-M.S.600 arasında Vülger Latince
• M.S.600-M.S.1.300 arasında Orta Latince
• M.S.1.300’den sonra Modern Latince

Bizler her dönemi tek tek ele almak yerine merak edilenlere ve dikkat çeken tarihteki kırılmalara bakmak istiyoruz. 2 soru bu konu hakkında bize yardımcı olacak;

• Latince tamamen ortadan kalktı mı?
• Yoksa yaşamaya devam ediyor mu?

İki sorunun cevabını bir arada vermek gerekirse, Latince tamamen ortadan kalkmadı. Aslında yaşamaya devam ediyor. Bu bize ilginç gelebilir, şimdi Latincenin torunları diye bir ara başlıkla bunu anlatmaya devam edelim,

Latincenin Torunları

İtalyanca, Romence, İspanyolca, Fransızca ve Portekizce için bugün ölü dil olarak kabul edilen Latincenin torunlarıdır diyebiliriz, hatta şöyle küçük bir örnekte vermek faydalı olacaktır,

Örneğin Türkçe bir kelimeyi bu 5 dilde ve Latincede yazalım,

• Türkçe, O, Kapıyı açık bırakır

Diğer dillerde…

• İtalyanca, Lei lascia la porta aperta
• Romence, Ea lasa usa deschisa
• İspanyolca, Ella deja la puerta abierta
• Fransızca, Elle laisse la porte ouverte
• Portekizce, Ela deixa a porta aberta
• Latince, Ille Recedit apertum ostium

Bir başka kısa örnek;

Türkçede sokak kelimesinin bu 5 dilde ve Latincede ki karşılıklarına bakalım,

• Türkçe, Sokak

Diğer dillerde…

• İtalyanca, Strada
• Romence, Stradă
• İspanyolca, Calle
• Fransızca, Rue
• Portekizce, Rua
• Latince, Strata

Hemen hepsinde aynı olmadığını düşünebilirsiniz, burada ise Germen, Kelt dillerinin etkisi söz konusudur. Komşu dillerin bazı kelimelerde baskınlığı olmuştur bu konu irdeleme açısından bize yepyeni bir makale yazmaya teşvik ediyor.

Konuya ara verip Latincenin Yunanca ile olan gizli savaşı ile bir kısa bilgi vermek istiyoruz.

Latincenin Yunanca ile olan gizli savaşı

M.Ö. 3. yüzyıldan sonra Yunanlar, Romanın üstünlüğüne boyun eğmişlerdir. M.S. 1. yüzyılda ise Roma dolayısıyla Latince kendilerinden önce hâkim olan tek medeniyet Helenistik coğrafyayı tamamen hakimiyetine almıştır. İşte tam bu sırada Yunanca ise Latinceye boyun eğmemiş aksine belki ironik şekilde Latince Yunancaya teslim olmuştur. Roma imparatorluğunun batı kısmını oluşturan Keltler ve Germenler Latinceye teslim olurken, Doğu kanadındaki Yunanlar kendi dilini konuşmayı sürdürmüştür. Öyle ki bu ikilik, zamanı geldiğinde Romanın Batı ve Doğu şeklinde ikiye bölünmesine bile zemin hazırlayacaktır.

Roma’nın Dili Latince ise İncil neden Yunanca yazıldı?

Bu soruyu Kutsal Kitap ilgisi olan Teoloji ve Tarihle ilgilenmiş olan birçokları sormuştur. Roma imparatorluğunda resmi yazışma dili Latinceydi. Edebiyat diyebileceğimiz edebi nerdeyse tüm eserler ise Yunancanın hakimiyeti altındaydı. Hatta Roma imparatorluğu ikiye ayrılmadan çok önce bile Roma İmparatorluğunun doğusunda (bugünkü Yunanistan,Trakya, Anadolu gibi yer ve bölgelerde) hep Yunanca konuşuldu. 1.Justinianus’un ölümünden sonrada Doğu Roma İmparatorluğunun resmi dili Yunanca olmuştur. Roma, Roma İmparatorluğu olma yolunda ilerlerken siyasetçiler ve eğitimli olan kesim bu iki dili bir arada kullanmaktaydı. Coğrafi olarak İncilin Roma İmparatorluğuna doğudan gelmesi sebebiyle Yunancanın hâkim olduğu yerde yazılması ve o bölgedeki insanlara duyurulması sebebiyle Yunanca kaleme alındı ve duyuruldu.

Buna karşın 18.yüzyıla kadar Batı Hristiyan Katolik Kilisesinde Latince olarak sürmeye devam etmiş, 20.yüzyıl ile birlikte ise sadece Ayin Dili olarak kullanılmaya devam edilmiştir.

Şimdi daha önce bahsettiğimiz kronoloji ile ilgili bir kısımdan detaylı bahsetmek faydalı olacaktır. M.S.200-M.S.600 arasında Vülger Latince olarak bilinen dönem, Roma İmparatorluğunun kapsadığı dönem bakımından bölgenin tamamında konuşulan yerel dillerden beslendiği bir dönemdir. Vülger Latince Roman dil ailesini doğurmuştur demek doğru olacaktır. Bu aileden türeyen her dil proto-biçimleriyle konuşuldu.

9.yüzyılda Fransızca

10.yüzyılda Provence

12.yüzyılda İspanyolca-Katalonca-Portekizce

16.yüzyılda Rumence yazılı dil niteliğine kavuşabilmişlerdir.

Latium’da ortaya çıkan dil; Latince makalemizi beğenerek okuduğunuzu düşünerek bitiriyoruz.

@tarihlibilim

#latince #language #history #science #bilim #tarih #tarihlibilim

The post Latium’da ortaya çıkan dil; Latince appeared first on Tarihli Bilim.